1.Berdel Evlenme Tarzı

İnsanlar hayatlarını birleştirerek soylarını sürdürme çabası sürdürmüşlerdir. Her toplum soyunu sürdürmek için bir şekilde bir araya gelmiş adına evlilik denilen birlikteliği gerçekleştirmiştir. Zamanla kuralsızca yapılan ve genellikle aile içinden seçilen eşlerin yerine aile dışından seçimlere bırakmış toplumsal kurallara bağlanmışlardır.

Bir yaşam biçimi bireylerin insiyatifinden çıkarak toplumsallaştığında birey üzerinde baskı uygulayarak kendini gerçekleştirmektedir. Evlenmenin yapılış şekli toplumların yaşam tarzları, kültürleri, ekonomik ilişkileri, toplumun yaşadıkları coğrafya ve benzeri etkenler tarafından etkilenmektedir.

Evlilik şekillerini inceleyen antropologlar, sosyologlar çeşitli evlenme şekilleri tespit etmişlerdir. Bunları şöyle listelemek mümkündür.

Dünyada evlenme şekilleri şunlardır. Monogami, Poligami, Poliandri, Polijini, Endogami, Exogami, Levirat (Yengeyle evlilik), Sororat (Baldızla evlilik) (Çimen, 2008). Yanına yerleşilen kişiye göre matrilocal, patrilocal, newlokal. Bu listeyi uzatmak mümkündür. Ancak konumuz olan Berdel evliliği açıklayabilmek için bu konuyu kısa tutmakta yarar vardır.

Bizim coğrafyamız bu evlenme şekillerini sonuna kadar yaşamış olmakla birlikte, bunlara kendine özgü bazı yeni türler eklemiştir.

Bizim ülkemizin bu evlenme şekillerine katkısı şöyle olmuştur. Görücü usulü ile evlenme, Berdel, Tercihli evlenme (Aile tercihine göre): Ekonomik tercihler, beşik kertmesidir, Anlaşarak evlenme, Kız kaçırma, Kız kaldırma, Oturakalma, Kaçışma veya anlaşma yolu ile kaçma, Kan karşılığı evlenme, gibi.

Kürtlerin tarihin başından beri yaşadıkları coğrafyada bu evlilik şekillerinin tümünü deneyebilmişlerdir. Hatta ana erkil toplumda yaşanılabilecek başka türler de bulunmaktadır.

Konumuz olan Berdel evlilik şekli ataerkil yaşam modeline geçildikten sonra gerçekleşen bir evlilik tarzıdır. Bu tarz evlilik kadının mübadele edilmesi dolayısıyla evliliği esas almaktadır. Bu evlilik tarzını şöyle tanımlamak mümkündür.

2.Berdel Ailesi

Başta Avustralya olmak üzere birçok yerde uygulanmış olan bu evlenme biçiminde erkek, evleneceği kıza karşılık, kız kardeşlerinden veya kendi kızlarından birini vermektedir. Genellikle, ekonomik sebeplerle gerçekleştirilmekle birlikte, bazen aileler, cemaatler veya aşiretler arasında iyi ilişkileri kurmak amacı ile de uygulanmaktadır. Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da rastlanan bu aile şeklinde kız ve oğullarını evlendiren aileler arasında anlaşmazlık ve geçimsizlik olmaktadır. Özellikle kendi kızlarına iyi davranılmıyorsa karşı aile de gelinine huzur vermemektedir. Ayrıca evlendirilen çiftlerden birinin ölümü veya boşanmasından diğer çiftin ilişkileri de etkilemektedir. (Çimen, 2008, s. 34)

Ailelerin karşılıklı olarak kızlarını birbirine gelin vermeleri ya da evlenecek iki erkeğin, ailelerindeki kızları karşılıklı olarak kendilerine eş olarak seçmeleri ile gerçekleşen bir evlilik yöntemidir. (Wikipedia, 2020)

Simetrik evlilik ve mübadele evliliği olarak da isimlendirilmektedir. Berdel töresinin, bazen ikiden fazla aile arasında da yapıldığı ve üç aile arasında gerçekleşen uygulamalarının var olduğu ifade edilmektedir. Bu töre, aileler arasındaki kan davalarını ortadan kaldırmak için de bir yöntem olarak kullanılmaktadır. (Wikipedia, 2020)

Temeli karşılıklı dünür olma esasına dayanan geleneksel bir evlilik türü olan berdel, günümüzde hâlâ uygulanmaktadır. Türkiye’de berdel evliliklerinin yaygın olduğu illerden biri de Mardin’dir. Aynı anda iki gelinin, aynı düzen içerisinde değiştirildiği bu evliliklerde, her iki taraf da gelin almanın sevincini ve kızını göndermenin hüznünü bir arada yaşar. Berdel evliliği, beraberinde bazı sorunları getirse de sağladığı birtakım toplumsal faydalar neticesinde yerleşmiş bir uygulama hâline gelmiştir. Yıllar içerisinde bölgenin sosyal hayatı ile diyalektik bir etkileşime giren bu pratik, özellikle kadın kimliğini şekillendiren referanslardan birisi hâline gelerek bölgenin sosyolojik yapısına tesir etmiştir (Akyüz, 2018, s. 17).

3.Berdel çeşitleri

Trampa
Kan davası

Berdel evliliklerin de kendi aralarında çeşitlerinden söz etmek olanaklıdır.

Trampa Berdel, ailelerin, erkek mensuplarını evlendirmek amacıyla, kız almayı hedefledikleri ailenin erkek fertlerine kendi kızlarını vermeleri olarak tanımlanabilecek berdel çeşididir. Aynı anda karar verilen ve aynı anda gerçekleşmesi beklenen ve tamamen eşitlik ve karşılıklılık üzerine inşa edilen bir evlilik türü ve töresidir. Başlık parası uygulamasının alternatifi olarak üretilmiş bir çözümdür (Wikipedia, 2020)

Tarım ve hayvancılıkla geçinen toplumlarda yaygın olan başlık parası uygulaması, evlenecek kızın ailesine, uğrayacağı iş gücü kaybının bir bedeli olarak yapılan bir ödemedir; eski Anadolu kültüründe ise evlenen kıza verilen önemin bir göstergesi olarak kadına verilen hediye şeklinde uygulanmıştır. Günümüzde dünyanın pek çok yerinde olduğu gibi Türkiye’de kırsal kesimde uygulanmaya devam etmektedir. Başlık parası ödemeye maddi durumları elvermeyen ya da başlık vermek istemeyen aileler, karşılıklı kızlarını değiştirmek suretiyle kolay ve ucuz yoldan evlenirler. kız kardeşlerin karşılıklı verilmelerinin yanında, evlenilecek kıza karşılık, kız kardeşlerden başka, bazen teyze çocuklarının bazen amca kızlarının ve bazen de bizzat evlenecek kişinin kendi kızını vermesi söz konusu olabilmektedir.

Trampa berdel uygulamalarında her zaman aynı yaştan kızlar değiştirilmemektedir. Büyük yaşta olan kızın evlendirilip gönderilmesinden çok sonra, bebek ya da çocuk yaşta değiştirilen kız çocuğunun büyüyüp evlenebileceği yaşa geldikten sonra uygun bir erkekle evlendirildiği durumlar olmaktadır (Wikipedia, 2020)

4.Berdel evliliklerin nedenleri

Berdel alie şeklinin yaşandığı yer Kürtlerin yaşadıkları topraklardır. Binyıllardır bu bölgede gerçekleşeen evlenme şekillerinden birisidir. Bu evlilik tarzı Mezopotamya’da gerçekleşen en eski ataerkil aile kurma şekillerinden birisidir. Evlenmede bu tarzın yaşanabilmesi için bazı koşulların olgunlaşması gerekmektedir.

Berdel ailesi karşılıklı kız alıp vermeye dayalı bir evlilik şeklidir. Bu durumda iki ailenin de evlilik yaşında kızlarının ve evlenebilecek yaşta oğullarının olması gerekir. Bu kişilerin evlililğe razı olması zorunludur. Çünkü eğer bir taraf bu evliliğe ikna olmazsa zorla gerçekleşen evlilikler yürümemekte ve iki tarafı da rahatsız ve mutsuz etmektedir.
Genellikle bu evlenme tarzına başvuran aileler fakir ailelerdir. Kürt illerinde başlık parası gibi evliliğin karşısında duran engelleyici unsuru aşmak için karşılıklı bir anlaşmayla berdel evliliğine başvurulmaktadır. Anlaşmanın sağlanamaması halinde bu evlilik gerçekleşememektedir.
Berdel evlilik tarım toplumunda yaşananan büyük ailenin geleneklerinden biridir aynı zamanda. Tarım toplumundaki şef kime kız vereceğini ve oğlunu nereden evlendireceğini genellikle kimseye söylemez. Yani kararların alınmasında kızın ya da evlenecek erkeğin bir katkısı olmaz. Buna karar veren aile büyüğü ya da büyükleri olmaktadır. Ancak büyük ailenin zengin olması dolayısıyla berdel evlilik bu dönemde çok da tercih edilmemektedir. Berdel genellikle kan davalarının ortadan kaldırılması ve akrabalık ilişkilerinin gerçekleşmesi gerektiği durumlarda ve bazen iki tarafın bunu istemesiyle gerçekleşebilmektedir. Olağanüstü bir durum yoksa büyük aile çocuklarını direct başlık parasıyla evlendirebilmektedir.

Berdel evlilik daha çok karşı tarafların ekonomik açıdan zayıf oldukları bir durumunda görülebilmektedir. Zira başlık parası evlilikte ondukça önemli bir unsurdur. Evlenecek yaşlarda hem kızı hem de oğlu bulunan iki ailenin karşılıklı olarak kız ve oğullarını evlendirmesi ile kurulan aile şekline berdel ailesi denilmektedir. Başlık usulünün yaygın olduğu bölgelerde görülen bir aile tipidir. Bu şekilde gerçekleştirilen bir evlilikte iki taraf da başlık masrafından kurtulmakta ekonomik problemler karşılıklı takas yoluyla çözülmektedir. Bu tür evlenme, kıza karşı bedel ödemek yerine iki kızı karşılıklı olarak değiştirmek şeklinde uygulanmaktadır.

Hindistan, İrlanda ve Polonya gibi dünyanın çeşitli yerlerinde bu uygulamanın tam tersi şekilde erkek için ödenen drahoma olarak adlandırılan başlık parası mevcuttur (Tezcan, 1993: 416). Ancak araştırma sahasında böyle bir uygulama görülmez. Sadece kadının değil ailesinin değeri de, kendisi için ödenen başlık parası ile belirlenir. Bu durum, yalnızca yakın akraba evliliklerinde ve berdel yolu ile evlenmelerde göz ardı edilebilir. Bu bakımdan berdel türü evliliğin birincil işlevi olarak başlık parası başta olmak üzere, evliliğin maddi yükünü hafifletmesi gösterilebilir. Zira iki bireyin yuva kurmaları esasına dayanması gereken evlilik kurumu, zamanla tüm akrabaları kapsayan bir boyuta ulaşır. Bu çerçevede, toplumun kendi yarattığı geleneksel başlık uygulamasının soruna dönüşmesine, kendince bir çözüm bulma yoluna gittiği ve başka bir sorun olan berdel evliliğini icat ettiği belirtilebilir. Konu ile ilgili yapılan bir çalışmada, başlık parasından kurtulmak gibi maddi kazançlar sağlamak üzere insanların bir mal gibi alınıp verilmesi durumu; insan ticareti/kaçakçılığı bağlamında değerlendirilir ve insan ticareti ile mücadele politikalarının, (Akyüz, 2018, s. 22)

5.Berdelde Eşitlik ilkesi

Berdelin en temel kuralı, çiftlerin azami ölçüde benzer şartlarda evlilikler kurmasıdır. Ev eşyalarından, evin büyüklüğüne, düğünün mekânından, takılacak takılara, kıyafetlere ve taraflara verilen hediyelere kadar her şeyin aynı sayıda ve nitelikte olması beklenir. Berdel yapılan kadınlar, aynı intizam içerisinde gelinlik kıyafetleri ile giydirilir, aynı zamanda düğünleri yapılır ve aynı anda değiştirilir. Evlenecek kişilerden yaşı küçük olanın düğünü bir süre sonra yapılacaksa bunun bir karşılığı olmalıdır. O da yaşı küçük olanın ailesine para veya mal vermek şeklinde gerçekleşir. KK-8, evlendiğinde 17 yaşında olduğundan berdel ile evliliği imam nikâhı ile gerçekleşmiştir ve bunun karşılığında ailesine bir miktar para ödenmiştir. Maddi beklentilerin yanı sıra gelinlerin aynı zamanda evlerden alınması ve kararlaştırılan yere aynı anda getirilmesi beklenir. Gelinlerden birinin geç kalması durumunda taraflar arasında sorunlar yaşanması hatta berdelin bozulması muhtemeldir. Saha araştırması kapsamında görüşülen KK-6, düğün merasimleri esnasında gecikme nedeni ile sorunlar yaşandığını ancak berdelin bozulmadığını aktarmıştır. (Akyüz, 2018, s. 29)

Kürt gelenekleri oldukça orijinaldır. Daha doğrusu burada yaşanan bir çok şey başka yerde yaşanmaz. Çünkü kendi dağlarında orijinal kültürler yaratabilmişlerdir. Berdel bunlardan birisidir.

Kürtlerin orijinal kültür ürünlerindenbazıları şunlardır. (Çelebi, 2017)

1-Halay: Kürtlerin vazgeçilmez ilk kültürü düğünlerde çekilen halaydır. Bu halay Kürtler için çok önemli bir yere sahiptir. Düğünlerde saz-ekip karşısında kadın erkek saatlerce halay çekebilirler. Eğer aşiret düğünleri ise bu halaylar daha kalabalık olmaktadır. En önemli halay oyunları: Şemame, Xerzani, üç ayak vb..

2-Yemek Kültürü: Kürtlerde sadece diriler için değil ölüler içinde yemek yapılır. Bir evde ölü olduğu zaman her perşembeyi cumaya bağlayan günlerde o ölü evine yemek götürülür. Sadece Kürtlere ait yemek var mıdır? kesinlikle vardır. Hem de Van yöresine ait 1000’e yakın yemek türü vardır. Mesela Van yöresinde bulunan Keledoş yemeği sadece Kürtlere has bir yemektir. Bunun gibi çok örnek bulabiliriz.

3-Aşiret Kültürü: Aşiretçilik Kürtlerde çok yoğun görülür. Günümüzde eskisi kadar da olmasa yine aşiretçilik görülmektedir. Kürtlerde birçok aşiret ve kolu bulunur. Bu aşiretler bazıları diğer aşiretlere karşı savaş açabilmekte. Onlarla kız alıp verme olayları çok görülmektedir. Özellikle düğün ve taziyelerde aşiretçilik ön plana çıkabilmektedir.

4-Düğün Kültürü: Kürtlerde düğün çok önemli bir yer tutmaktadır. Kürtlerin düğünleri akraba dost ve tanıdık herkes gelir. Kürtler sadece nişan ve düğün dışında ara düğünleri de olur. Gelin baba evinde iken birkaç kez hediye götürülür. Düğünde yemek üzerinde para dağıtımı olur. O kişi ne kadar para atarsa ondan sonra onun düğünü olursa o da gelip para atmak zorunda kalır.

5-Başlık Parası: Kürtlerde bu kültür eskide çok yoğundu. Fakat şimdi az görülüyor. Ama yinede var. Kız istemeye giderken kız için belli bir başlık belirlenir. Ona göre kız istenilir. Tabi o para ile aile kızına eşya alıp bırakıyor. Günümüzde tek tük ailelerde o parayı yiyor.

6-Berdel: Bu kültürde Kürtlerde geçmişte çok görülüyordu. Fakat günümüzde azalmış olsa da yine de bazı yerlerde görülür. Berdel olayı şöyle olmaktadır. sen onun kızını oğluna alıyorsun. Kendi kızını da onun oğluna veriyorsun. Bu şekilde karşılıklı düğün yapılıyor. O kız için ne alınsa diğer kız ailesi de aynı şeyleri kendi kızları için alınır.

7-Gelinlerin Ev içindeki durumu: Bu kültürde Kürtlerde eskide çok görülürdü. Fakat günümüzde bu kültürde yok olmaktadır. Özellikle eve gelen gelin o evde büyük birileri varsa onlarla konuşmaz. Kayınpeder ile aynı sofrada oturmazdı. Onlarla konuşmaz ayıp görülüyor. Gelin evin içinde kaynana ve kayınpederin yanında asla çocuklarını sevemez onlarla oynamaz. Bu saygı çerçevesinde yapılır. Yukarıda bahsettiğim gibi bu kültür bitmiş gibidir.

8-Taziye Kültürü: Kürtlerde taziye kültürü çok gelişmiştir. Bu tarih boyunca hep de devam etmiştir. En uzak bir olsa bile birinin ölüsü olduğunda çoluk çocuk herkes oraya gider taziye kaç gün sürerse sürsün onlara yardım edilir. Taziyeye dışarıda gelenler için farklı kişiler onlar için yemek yapar onları kendi evine götürür. Bu şekilde taziye evinin üzerinde yük hafifler. Taziye evinde yaklaşık 40 gün yemek yapılmaz. Tabi buda yavaş yavaş ortadan kalkmaktadır. Çünkü her yerde taziye evi bulunur. Taziye evlerinde ise yemek verilir. Sonra yemek parasını o köyde veya mahallede kaç kişi varsa o kadar kişiye bölünür. Burada Gönüllük esastır.

9-Yas Tutma: Bu kültürde Kürtlerde çok yoğun görülürdü. Fakat günümüzde yavaş yavaş bu kültürde yok olmaktadır. Bir evde ölü ölünce o evde yaklaşık 3 ay televizyon açılmaz. O köy ve mahallede ise 1 hafta açılmaz. Köy halkı yaklaşık 1 ay erkekleri sakal tıraşı olmaz. Ev kadınları ise taziyeye siyah elbiselerle gelir.

10-Misafirperverlik: Bu kültür tarih boyunca Kürtlerde hep var olmuştur. Misafirperverlik denince akla hemen Kürtler gelmektedir. Yabancı biri köye gidince o yabancıyı akşam misafir etmek için adeta yarışırlar. Misafir için güzel yemekler yapılır. Onun için en güzel odalarını ayırırlar. Misafirin gönlünü hoş etmek için ellerinden geleni yaparlar. (Çelebi, 2017)

Her kültürel uygulamanın olumlu ve olumsuz yanları vardır. Kürt gelenekleri bilinen en eski kültür ürünlerini içermektedir. Her kültür ürünü bir yaşamsal problemin çözümü için üretilir. Ve zamanla toplumsal mantık bunu kabil eder ve kalıcı hale getirir. Zamanında mantıklı olan bu çözüm önerileri zaman geçtikçe, yaşam değiştikçe anlamsız hale gelebilmektedirler. Çünkü ortaya çıkan bir zamanların en mantıklı çözüm önerileri değişen yaşam koşullarının dayattığı daha mantıklı öneriler karşısında anlamını yitirerek terkedilmek durumunda kalınmaktadır.

Kürtlerin yaşam koşulları bu gün bile hala anlamlı olarak görüyorsa bunu sadece olumsuz yönüyle değerlendirmek yanlıştır. Problemler yerinde durdukça o problem için önerilen çözümler de yerinde durmaktadır. Daha iyi çözüm bulunmadıkça bu çözümler geçerlidir. O ataların yerinde biz olsaydık aynı çözümleri kabul etmek durumunda kalacaktık. Bu gün de durum değişmedikçe bu çözümlerden kaçınmanın bin anlamı bulunmamaktadır.

6.Kaynakça

Akyüz, Ç. (2018). Berdel Evliliği Üzerine Kalitatifbir araştırma Mardin Örneği. Uluslararası folklor Akademi dergisi, 1(1), 17-34.

Çelebi, Ş. (2017, 2 25). Kürtlere Has 10 Kültür. 7 20, 2020 tarihinde http://gezilecekyerler.com: http://gezilecekyerler.com/kurtlere-has-10-kultur/ adresinden alındı

Çimen, L. K. (2008). Türk Töresinde kadın ve aile. İstanbul: IQ Klütür Sanat Yayıncılık.

Berdel Evlenme