İkram İŞLER
Araştırıcı gözlemini yaparken çoğu zaman kendi konumunu unutur. En uyu yerde olduğunu düşünür. Bir nedensellik bağını ortaya koymaya çalışırken neyin neden neyin sonuç olduğu onun konumuna göre değişiklik gösterecektir. Örneğin bir bilye başka bir bilyeye çarparak durur ve diğeri kaldığı yardan deva ediyor. Klasik nedensellik bağına göre düşünen biri elbette ki hareketin nedeni olarak çarpan bilyeyi gösterecektir. Ancak burada şöyle bir durum da var:
- Araştırmacının amacı nedir? Neyi ortaya koymaya çalışıyor?
- Araştırmacının konumu nedir? Olayları hangi açıdan değerlendiriyor?
Eğer araştırmacı evrensel bir neden-sonuç arıyorsa birinci bilye bir neden olurken aynı zamanda bir sonuç da olmaktadır. İkinci bilyenin hareketinin nedeni iken aynı zamanda kendi duruşunun da nedeni olabilmektedir. Başka bir deyişle birinci bilyenin durması çarpmanın bir sonucudur. Çarpma birinci bilyenin durmasına ikinci bilyenin hareketine yol açmıştır. Yani birinci bilyenin durması ile ikinci bilyenin hareket etmesi çarpma olayının sonucudur. Denebilir ki su iki durum da sonuçtur. Aynı zamanda birinci bilye ikincinin hareketine neden olurken ikinci de birincinin durmasına neden olmuştur. Bu durumda çarpma iki durumun nedeni olmaktadır. Öyleyse çarpma olayına sadece neden ya da sadece sonuç diyemeyiz.
Çarpma bir neden-sonuç olayını birlikte yaratmıştır. Hem bir neden hem de bir sonuç olarak . O halde çarpma hem neden hem de sonuçtur.
Eğer araştırmacı sadece ikinci bilyeyi neyin harekete geçirdiğini öğrenmek istiyorsa şanı basit bir olayın meydana geliş durumunu görmek istiyorsa o zaman birinci bilyenin çarpmasını ikincinin hareketi için neden olarak görecektir doğal olarak. Amacına göre göslem doğru bir gözlemdir.
Bir başka araştırmacı da ikinci bilyenin durma nedenini araştırabilir. O zaman bu amaca göre davranan da birinci bilyenin durmasını sonuç ikincinin harekete başlamasını neden olarak gösterebilecektir. Bu da bakış açısına göre doğru bir gözlemdir.
Burada hangi açıdan hangi nedenle bir araştırma yapılıyorsa gözlemlediği aynı olayı bu açı ve amaç doğrultusunda isimlendirecek bu şekilde kayda geçirebilecektir.
Bu olayda karşılıklı olarak biri birini etkileyen iki durum çıkar ortaya. İki neden iki de sonuç vardır. Olayları ve olguları yorumlarken bu durum da gözlemlerimizin bakış açılarımızın etkisinde bizi yanıltacağını hesaba katmamız gerekecek.
Bir yanıt yazın